Η αλήθεια που χρωστάμε στους νέους μας

Ας μιλήσουμε, επιτέλους, αληθινά στους νέους. Είναι καιρός να παραδεχτούμε ότι οι νέοι δεν χρειάζονται άλλες επικοινωνιακές εκστρατείες με κούφια συνθήματα, που ακούγονται σαν να γράφτηκαν από απρόσωπες γραφειοκρατικές επιτροπές σε κάποιο κλειστό γραφείο. Δεν χρειάζονται αφίσες που τους κουνάνε επικριτικά το δάχτυλο, ούτε λόγια που αναδίδουν φόβο, απαγόρευση και ενοχή. Αυτό που χρειάζονται είναι η αλήθεια. Μια αλήθεια ωμή, καθαρή και βαθιά ανθρώπινη.

Τα προγράμματα πρόληψης οφείλουν να ξεκινήσουν από μια βασική, αλλά συχνά παραγνωρισμένη παραδοχή, ότι οι νέοι μας καταλαβαίνουν πολύ περισσότερα απ’ όσα τους αναγνωρίζουμε. Έχουν το αλάθητο αισθητήριο να βλέπουν την υποκρισία πίσω από τις επίσημες δηλώσεις, να αναγνωρίζουν το ψέμα στις συμβουλές μας και να κουράζονται θανάσιμα από τις νουθεσίες. Όταν τους μιλάμε σαν να μην ξέρουν, το μόνο που καταφέρνουμε είναι να τους κάνουμε να κλείνουν τα αυτιά τους. Η ζωή πονά αλλά υπάρχει διέξοδος. Η πρόληψη δεν είναι φόβος, είναι σχέση. Είναι η γενναιότητα του να κάθεσαι απέναντι σε έναν έφηβο και να του λες με ειλικρίνεια: «Ναι, η ζωή πονά. Ναι, υπάρχει η μοναξιά. Ναι, υπάρχουν στιγμές που θες να φύγεις, να μουδιάσεις, να ξεχαστείς, να χαθείς μέσα σε οτιδήποτε μπορεί να σου προσφέρει μια προσωρινή ανακούφιση. Όμως, υπάρχει κι άλλος δρόμος». Αυτό πρέπει να γίνει χωρίς ωραιοποιήσεις, και χωρίς ψεύτικες υποσχέσεις ότι όλα θα είναι εύκολα.

Όταν μιλάμε για εξαρτήσεις, για τη βία που ξεσπά στα σχολεία, για την ψυχική υγεία που κλονίζεται ή για την αυτοκαταστροφή, δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να χρησιμοποιούμε τη γλώσσα του χθες. Οι νέοι σήμερα ζουν σε έναν κόσμο άγριο, ιλιγγιωδώς γρήγορο και ψηφιακά εκτεθειμένο, έχοντας συχνά πολύ λιγότερα στηρίγματα απ’ όσα είχαν οι προηγούμενες γενιές. Αν δεν προσαρμόσουμε τον λόγο μας στη δική τους πραγματικότητα, δεν θα μας ακούσουν ποτέ. Αληθινά προγράμματα πρόληψης σημαίνουν άνθρωποι που έχουν περάσει μέσα από τη φωτιά. Σημαίνουν επαγγελματίες με ενσυναίσθηση, και βιωματικές φωνές που μπορούν να μιλήσουν από καρδιάς. Σημαίνει σχολεία που δεν φοβούνται τη δύσκολη συζήτηση και δεν οχυρώνονται πίσω από την «ύλη». Σημαίνει γονείς που έχουν το σθένος να μην παίζουν ρόλους τελειότητας, και μια Πολιτεία που δεν θυμάται τους νέους μόνο όταν κάτι πάει τραγικά στραβά. Να έχεις το κουράγιο να ζητάς βοήθεια. Η πρόληψη ξεκινά τη στιγμή που σταματάμε να λέμε «μη» και αρχίζουμε να λέμε «μαζί». Ξεκινά όταν δίνουμε χώρο στον νέο να εκφραστεί χωρίς τον φόβο ότι θα κριθεί ή θα στιγματιστεί. Όταν του δείχνουμε έμπρακτα ότι η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται στο να αντέχεις τα πάντα μόνος σου, αλλά στο να έχεις το κουράγιο να ζητάς βοήθεια.

Αν θέλουμε νέους που να αντέχουν τη ζωή, πρέπει πρώτα να τους κοιτάξουμε στα μάτια και να τους μιλήσουμε όπως θα θέλαμε κάποτε να μας είχαν μιλήσει κι εμάς. Γιατί οι νέοι δεν είναι «το μέλλον», όπως συνηθίζουμε να λέμε. Είναι το παρόν, και το παρόν τους συχνά είναι δυσβάσταχτο. Η πίεση για μια επιτυχία χωρίς καμία εγγύηση, οι εικόνες μιας ψεύτικης τελειότητας που τους κυνηγούν ασταμάτητα στις οθόνες, η οικονομική ανασφάλεια και οι εύθραυστες σχέσεις δημιουργούν έναν κόσμο που αλλάζει πιο γρήγορα απ’ όσο προλαβαίνουν να τον καταλάβουν. Αν δεν το αναγνωρίσουμε αυτό, κάθε μας λόγος θα ακούγεται κενός περιεχομένου. Η αλήθεια είναι πως πολλοί νέοι δεν φοβούνται τόσο την αποτυχία, όσο το να παραμένουν αόρατοι. Φοβούνται το να μην τους βλέπει κάποιος πραγματικά, το να μην τους ακούει χωρίς να τους επικρίνει. Εκεί γεννιούνται οι σιωπές, οι επικίνδυνες συμπεριφορές και οι λάθος διέξοδοι. Αυτές οι επιλογές δεν γίνονται από άγνοια, αλλά από μια βαθιά έλλειψη νοήματος και ανθρώπινης σύνδεσης.

Η πρόληψη, λοιπόν, δεν είναι ένα πρόγραμμα με ημερομηνία λήξης ή ένα πρόγραμμα μερικών εβδομάδων. Είναι στάση ζωής, είναι καθημερινή, ζωντανή παρουσία. Είναι ο δάσκαλος που θα ανοίξει χώρο στην τάξη για μια δύσκολη κουβέντα αντί να βιαστεί να καλύψει το κεφάλαιο. Είναι ο γονιός που θα αντέξει να ακούσει πράγματα που τον φοβίζουν χωρίς να υψώσει αμυντικούς τοίχους. Είναι ο επαγγελματίας που δεν θα μιλήσει από καθέδρας, αλλά από μια θέση ισοτιμίας και σεβασμού. Και ναι, όλο αυτό χρειάζεται τεράστιο θάρρος. Γιατί όταν μιλάς αληθινά στους νέους, εκτίθεσαι και ο ίδιος. Παραδέχεσαι ότι δεν έχεις όλες τις απαντήσεις έτοιμες. Παραδέχεσαι ότι κι εσύ μπερδεύτηκες, ότι κι εσύ πόνεσες, ότι κι εσύ έκανες λάθη. Όμως μόνο μέσα από αυτή την ευαλωτότητα χτίζεται η εμπιστοσύνη. Χωρίς εμπιστοσύνη, καμία πρόληψη, όσο καλά σχεδιασμένη κι αν είναι στα χαρτιά, δεν πρόκειται να λειτουργήσει.

Ας σταματήσουμε, λοιπόν, να σχεδιάζουμε προγράμματα για τους νέους χωρίς τους νέους. Ας τους δώσουμε λόγο, ας τους δώσουμε ουσιαστικό ρόλο και συμμετοχή, ας τους αντιμετωπίσουμε επιτέλους όχι ως ένα «πρόβλημα προς διαχείριση», αλλά ως ανθρώπους προικισμένους με κρίση, ευαισθησία και απίστευτη εσωτερική δύναμη. Γιατί όταν ένας νέος νιώσει ότι κάποιος τον παίρνει πραγματικά στα σοβαρά, τότε, και μόνο τότε, αρχίζει να παίρνει κι ο ίδιος τη ζωή του στα σοβαρά. Τελικά, αυτή είναι η βαθύτερη και η πιο ουσιαστική μορφή πρόληψης που μπορούμε να τους προσφέρουμε.

Τίνα Παύλου - Αριστίνδην Υποψήφια Λευκωσίας